Jesienią ubiegłego roku prezentowaliśmy twórczość literacką słoweńskiego autora Gorana Vojnovicia, któremu przyznano Literacką Nagrodę Europy Środkowej „Angelus” za rok 2020. Rok wcześniej tę samą nagrodę otrzymał bułgarski pisarz Georgi Gospodinow (a także tłumaczka jego dzieł na język polski Magdalena Pytlak). Studenci i wykładowcy łódzkiej slawistyki postanowili przybliżyć wszystkim zainteresowanym jego twórczość. Poniżej prezentujemy materiały przygotowane przez studentów naszej Katedry pod kierunkiem mgr Steliany Aleksandrovej oraz prof. Małgorzaty Skowronek.

Anna Stosio i Piotr Topolski – studenci III roku filologii słowiańskiej Uniwersytetu Łódzkiego:

Georgi Gospodinow (ur. w 1968 r.) to krytyk literacki, redaktor, wykładowca, a przede wszystkim jeden z najważniejszych współczesnych bułgarskich pisarzy. Jest jednym z najpoczytniejszych i najczęściej tłumaczonych autorów z tego kraju. Ukończył bułgarystykę na Uniwersytecie w Sofii. W Instytucie Literatury Bułgarskiej Akademii Nauk zdobył stopień doktora z zakresu nowej literatury bułgarskiej, a jego praca doktorska Poezja i media: kino, radio i reklama u Wapcarowa i poetów lat czterdziestych XX wieku traktuje o wpływie mediów na strukturę tekstu literackiego. Gospodinow był redaktorem w jednym z najważniejszych bułgarskich periodyków literackich „Литературен вестник” („Gazeta literacka”). Tę samą funkcję przez dłuższy czas pełnił także w sekcji bułgarskiej w oksfordzkim czasopiśmie literackim Orient Express. W maju 2016 roku został odznaczony Orderem Świętych Cyryla i Metodego, jednym z najwyższych odznaczeń państwowych w Republice Bułgarii. Pisarz jest ceniony nie tylko ze względu na swój talent literacki, ale także z powodu postawy obywatelskiej, którą prezentuje. Wspieranie inicjatyw społecznych, częste organizowanie spotkań z entuzjastami twórczości literackiej czy udzielanie się w mediach społecznościowych – to tylko niektóre aktywności, dzięki którym Gospodinow cieszy się tak dużym szacunkiem wśród czytelników.

Dorobek pisarski Gospodinowa obejmuje twórczość prozatorską, poezję oraz dwa dramaty – D.J oraz Apokalipsa nadchodzi o 6 wieczorem wystawiane na deskach teatrów. Drugi z nich w 2011 roku, jako jeden z trzystu wybranych tekstów dramatycznych z całego świata, został zainscenizowany w ramach nowojorskiego festiwalu hotINK at the LARK. Na uwagę zasługuje wkład pisarza w projekty multimedialne, do których należą powieść graficzna pt. Wieczna mucha, a także nominowana do Oscara w 2016 roku animacja, która powstała na podstawie opowiadania Ślepa Wajsza. W 2019 roku odbyła się premiera animowanej adaptacji powieści Fizyka smutku. Polskim odbiorcom kultury Georgi Gospodinow może być znany również jako twórca libretta do dwuaktowej opery. Space Opera miała prawykonanie w Teatrze Wielkim w Poznaniu, wydarzenie odbyło się pod honorowym patronatem Ambasady Republiki Bułgarii w Polsce. W ubiegłym roku ukazała się kolejna powieść pisarza pt. Времеубежище.

Pierwsze dzieło prozatorskie Gospodinowa, Powieść naturalna (1999), zostało przetłumaczone na ponad 20 języków, co uczyniło je najchętniej tłumaczoną na świecie bułgarską publikacją po 1989 roku. Do tej pory w języku polskim ukazały się trzy tomy prozy autora: Powieść naturalną przełożyła Marta Hożewska-Todorow, I inne historie oraz Fizykę smutku – Magdalena Pytlak. Polscy czytelnicy mogą także zapoznać się z wyborem wierszy zebranych w tomie Koniec minotaurów, których przekładu dokonali Krum Krumow i Sewerina Płaczkowa.

9 grudnia 2020 roku, w ramach XIV Festiwalu Puls Literatury w Łodzi, odbyło się spotkanie autorskie z Georgim Gospodinowem, które w dużej mierze poświęcone było drugiemu wydaniu antologii poezji Koniec minotaurów (wyd. Wydawnictwo Domu Literatury). Podczas rozmowy artysta opowiadał o przenikaniu się motywów wykorzystywanych w prozie z tymi, które pojawiają się także w jego utworach lirycznych. Wymienił również źródła swoich inspiracji, których większość pochodzi jeszcze z czasów dzieciństwa: już na wczesnym etapie życia Gospodinow spisywał m.in. swoje marzenia senne. Pisarz odpowiadał także na pytania zadawane przez uczestników wydarzenia. Spotkanie pozwoliło na lepsze zapoznanie się z sylwetką autora, który zdaniem wielu krytyków jest potencjalnym kandydatem do zdobycia Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. Do tej pory Georgi Gospodinow został dwukrotnie uhonorowany w polskich konkursach za powieść Fizyka smutku. Nagrodę im. Jana Michalskiego otrzymał w 2016 roku, natomiast laureatem Literackiej Nagrody Europy Środkowej „Angelus” został trzy lata później. Wyróżnienie za tłumaczenie powieści Georgiego Gospodinowa otrzymała wtedy Magdalena Pytlak.

Spotkanie autorskie z Georgim Gospodinowem podczas XIV Festiwalu Puls Literatury w Łodzi: https://www.facebook.com/161262930568921/videos/1649094058608539

Rozmowa z tłumaczką Magdaleną Pytlak

(pytania przygotowała Oliwia Król, studentka III roku filologii słowiańskiej UŁ):

1. Jak się Pani tłumaczyło „Fizykę smutku” Georgiego Gospodinowa? Czy podczas pracy nad przekładem coś sprawiało Pani szczególne trudności, mimo doświadczenia w tłumaczeniu z języka bułgarskiego?

Podczas przekładu prozy Gospodinowa towarzyszą mi zawsze dwa problemy: jeden natury czysto translatorycznej, drugi – translatoryczno-osobistej. Ten pierwszy związany jest z odwieczną rozterką tłumaczy, czy przybliżać kulturę tekstu wyjściowego, zakłócając niejako narrację poprzez użycie przypisów objaśniających. Tu pojawia się oczywiście kwestia tego, co wymaga objaśnienia, a co polski odbiorca już wie. Drugi problem jest dużo trudniejszy. Bardzo osobiste, intymne wręcz podejście Gospodinowa do materii literackiej jest mi bliskie. Muszę więc bardzo uważać, tłumacząc jego teksty, albowiem często podczas ich lektury do głosu dochodzą moje własne wspomnienia i przeżycia. Pojawiają się jako obrazy i próbują wemknąć do przekładu. Zupełnie inaczej niż w przypadku pracy nad tłumaczeniem Wzniesienia Milena Ruskowa, gdzie skomplikowany język i forma skazu narzuca całkiem inne podejście do tekstu.

2. Czy pracowała Pani wcześniej z tekstami tego autora?

Tak. Miałam przyjemność przetłumaczyć nie tylko zbiór opowiadań I inne historie, ale również libretto do opery (Space Opera, Teatr Wielki w Poznaniu).

3. Czy Pani zdaniem można porównać „Fizykę smutku” oraz „Nieznośną lekkość bytu” M. Kundery – na płaszczyźnie tematów interesujących głównego bohatera powieści Gospodinowa oraz narratora u Kundery? Obydwaj zajmują się głównie wydarzeniami i historiami z życia codziennego, a nie zmianami ustrojowymi, chociaż ich nie pomijają.

Każde dwa teksty literackie można ze sobą porównać. Jeśli dobrze rozumiem, chodzi raczej o pewne podobieństwa. Oba teksty są postmodernistyczne. Swobodnie czerpią z różnych konwencji, idiolektów. Oba również pozornie zajmują się sprawami błahymi. Nie powiedziałabym jednak, że uciekają od historii i polityki. Ale widzę w nich jednak także wiele różnic.

4. Czy uważa Pani, że powinniśmy pielęgnować w sobie tę dziecięcą ciekawość ludzi i otaczającego nas świata, którą z czasem, w wyniku dorastania, traci główny bohater?

Zdecydowanie! I to właśnie umożliwia nam literatura: „wchodzenie w cudze buty”.

5. Czy Pani zdaniem otoczenie zmusza osoby empatyczne – takie jak główny bohater powieści „Fizyka smutku” – do tego, aby „wyciszać” to uczucie?

Nadmierna empatia z pewnością nie jest niczym dobrym, jest formą ucieczki od własnego życia. Chodzi raczej o zachowanie pewnej wrażliwości czy – jak powiedziała Olga Tokarczuk – czułości wobec świata. Faktycznie, społeczeństwo konsumpcyjne nie wspiera takiego sposobu patrzenia na otaczającą rzeczywistość. Mam jednak wrażenie, że ostatnie wydarzenia (pandemia) każą nam znów bliżej przyjrzeć się wspólnocie doświadczeń.